نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ادبیّات عرفانی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه فردوسی، مشهد

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

اسلام، ایمان و احسان، سه‌گانۀ اصلی ابعاد زندگی دنیوی و اخروی است. مستند این سه‌گانه، حدیثی است معروف به حدیث جبرئیل که نشان می‌دهد اسلام بر اعمال ظاهری، ایمان بر اعمال باطنی و احسان بر مشاهده و رؤیت دلالت دارد؛ بدین‌ترتیب مؤمنان، مسلمان‌اند و اهل احسان، مسلمان و مؤمن‌اند. اگرچه برخی از صوفیه اسلام و ایمان و گاه احسان را تفسیر و تأویل کرده‌اند، ولی خواجه یوسف همدانی (440- 535ق) نگاه ویژه‌ای به این مقولات دارد و نخستین کسی‌ است که به‌طور گسترده، این سه‌گانه را در دو اثر خود آورده‌است؛ نخست در کتاب رتبةالحیات و سپس در کتاب الکشف عن منازل‌السائرین الی الله. الکشف (به شمارۀ 438، کتابخانۀ نافذپاشا) مفصّل‌ترین اثر خواجه یوسف است که تاکنون منتشر نشده‌است؛ بر اساس دست‌نویسی نویافته از این اثر کوشیده‌‌شد تا دیدگاه‌های وی استخراج و بررسی گردد. در این جستار نشان داده‌شد که خواجه یوسف به این سه‌گانه چه نگاه ویژه‌ای داشته و مراتب سیر صعودی انسان را در این مراحل به‌گونه‌ای تبیین کرده‌ که پیش از وی مطرح نبوده‌است. از این منظر انسان از مرتبۀ اسلام به ایمان و سپس به احسان سیر می‌کند و در نهایت، به رؤیت می‌رسد که خواجه آن را حریّت و آزادی می‌خواند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Trilogy of “Islam”, “Faith” and “Ehsan” (in Based on the of his newly found manuscript Alkashf)

نویسندگان [English]

  • Madine Purmahmud 1
  • Mansur Motamedi 2
  • Zahra Ekhtiari 3

1 Ferdowsi University of Mashhad

2 Mashhad

3 Mashhad

چکیده [English]

“Islam” (Submission to be a Muslim), “Faith” and “Ehsan” (goodness) are the three main dimensions of worldly and otherworldly life. The documentary of this trinity is a hadith known as the hadith of Gabriel, which shows that Islam implies outward deeds, Faith in inward deeds, and Ehsan in observation; thus, the faithful people are Muslims and the people of ehsan are Muslims and faithful. Although some Sufis have interpreted Islam and faith and sometimes ehsan, Khwaja Yusuf Hamadani (435-535 AH) has a special view on these categories and is the first person who extensively include this trilogy in his two work; First in the book Rotbat al Hayat and then in the book Alkashf an Manazil al Saerin elallah. Alkashf (No. 438) is the most detailed work of Khwaja Yusuf that has not been published yet; Based on the manuscript of this book, we have tried to extract and study his views. In this article, we have shown what a special view Khwaja Yusuf had on this trinity, and explained the ascending course of man in these stages in a way that had not been discussed before him. From this perspective, man goes from the level of Islam to faith and then to ehsan, and finally, he reaches the stage of observation which Khwaja calls freedom and liberty.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Khwaja Yusuf Hamadani"ءAlkashf an Manazil al Saerin
  • "ءRotbat al Hayatء
  • hadith of GabrielءTrilogy of Islamء Faith and Ehsan”