کارکرد راوی و عمل روایت در مصیبت نامه عطّار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکنری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

چکیده

روایت در همۀ داستان‌های ادب فارسی حضور دارد؛ از این‌رو، مطالعه و بررسی آثار داستانی از منظر شکل خاص روایی آن‌ها، ارزش‌ها و هنرهای نهفته در این آثار را بهتر نمایان می‌سازد و براساس آن می‌توان توانمندی‌های داستان‌پرداز را در شکل‌دهی به نظام روایی اثر در راستای محتوای آن سنجید. مصیبت‌نامه آخرین مثنوی از مثنوی‌های سه‌گانه‌ی داستانی عطّار است. روایت لحظه‌های سلوک سالک فکرت در این مثنوی با داشتن شگردهای خاص روایی و ژرف‌ساختی که از عرفان و آموزه‌های عرفانی نشأت گرفته است، قابلیت مطالعه از نظر نقش «راوی» و چگونگی پیوند آن با مفاهیم عرفانی را داراست. در این مقاله نقش راوی در مصیبت‌نامه از سه منظر دامنۀ مشارکت راوی، پنهان یا آشکار بودن او و قابل اعتماد بودن یا نبودن وی به همراه تعیین شکل‌های جهت‌گیری ادراکی و ایدئولوژیک راوی، مورد مطالعه و بررسی قرار می‌گیرد. آنگاه چرایی و چگونگی پیوند این ویژگی‌های روایی با مفاهیم و درونمایۀ عرفانی اثر تبیین می‌گردد. این بررسی‌ها نشان‌دهندۀ آن است که عطّار در پردازش مصیبت‌نامه گذشته از آنکه ناخودآگاه از ویژگی‌های یک روایت مدرن بهره برده است، از نقش راوی و جهت‌گیری‌های او نیز در راستای جهان‌بینی و اهداف عرفانی خود استفاده‌های هدف‌مندی نموده است. استفاده از سه راوی در دو سطح متفاوت داستانی برای انتقال حس حیرت و سرگردانی که غایت سلوک عرفانی است به روایت-شنو، تأکید بر شهودی بودن قلمرو معرفت عرفانی، نمایش فاصلۀ میان حقیقت‌نمایی (جستجوی حقیقت در عالم) و حقیقت (جست‌وجوی حقیقت در جان خود)، تأکید بر اهمیّت چشم‌انداز در نگاه عرفانی عطار، جهت‌گیری درزمانی راوی ـ سالک در تناسب با مفهوم وقت صوفیانه، بخشی از مهمترین دستاوردهای پژوهش حاضر است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Narrator function and narrative operation in Attar’s Mossibat-Nameh

نویسندگان [English]

  • Soona Salimian 1
  • Ahmad Goli 2
1 Student of Farsi language and literature of Shahid Madani University of Azerbaijan
2 Associate Professor of Persian Language and Literature, Shahid Madani University of Azerbaijan
چکیده [English]

Since narration is included in all Persian literature stories, studying fictional works from their specific narrative method point of view would illustrate values and arts lying in these works better, and according to the findings one is able to assay the story teller’s abilities in forming narrative structure along with content. Mossibat-Nameh is the last of Attar’s triple narrative story mathnavies. Having specific narrative methods and deep structure originated from mysticism and mystical teachings, wayfarer’s process narrative in Mossibat-Nameh is capable of studying and analyzing the role of “narrator” and the way it is connected to mystical concepts. Narrator role in Mossibat-Nameh is studied in this paper by means of three point of views, narrator’s level of participation, visibility and reliability; along with determining narrator’s various forms of cognitive and ideological orientations. Then it is explained why and how these narrative features connect with mystical theme of the work, through which it is displayed Attar not only benefited from the characteristics of a modern narrative in his work unawares, but also applied narrator’s role and orientation purposefully in order to achieve his mystical goals. Attar’s applying of three narrators in two various levels of fiction, in order to convey a sense of distance and wondering which is the goal of wayfarer’s process to his audience, to emphasize on intuitive nature of spiritual knowledge, to represent the distance between truth and false, to put emphasis on importance of viewpoint, and to apply narrator’s simultaneity orientation in proportion to meaning of time in mysticism, are of most important achievements in present study.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Attar
  • Mossibat-Nameh
  • narrator’s role
  • orientation forms
  • mystical conepts

-        ارسطو. (1385). ارسطو و فن شعر. مؤلف و مترجم عبدالحسین زرین­کوب. چ 5. امیرکبیر. تهران.

-        افلاطون. (1380). مجموعۀ آثار افلاطون. ترجمۀ محمد­حسن لطفی. 2 جلد. چ 3. خوارزمی. تهران.

-        بامشکی، سمیرا. (1391). روایت­شناسی داستان­های مثنوی. هرمس. تهران.

-        بیات، محمدحسین. (1387). ارتباط افکار مولوی و عطار. دانشگاه علامه طباطبایی. تهران.

-        پورجوادی، نصرالله. (1385). زبان حال در عرفان و ادبیات فارسی. هرمس. تهران.

-        پورنامداریان، تقی. (1382). دیدار با سیمرغ (شعر و عرفان و اندیشه­های عطار). چ 3. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران.

-        توکلی، حمیدرضا. (1389). از اشارت­های دریا (بوطیقای روایت در مثنوی). مروارید. تهران.

-        تولان، مایکل جی. (1383). درآمدی نقادانه ـ زبان­شناختی بر روایت. ترجمۀ ابوالفضل حری. انتشارات بنیاد سینمایی فارابی. تهران.

-        تولان، مایکل جی.  (1386). روایت­شناسی: درآمدی زبان­شناختی ـ انتقادی. ترجمۀ فاطمه علوی و فاطمه نعمتی. سمت. تهران.

-        حری، ابوالفضل. (1392). جستارهایی در باب نظریه روایت و روایت­شناسی (مجموعه مقالات). خانۀ کتاب. تهران.

-        حری، ابوالفضل. (1391). روایت­شناسی: راهنمای درک و تحلیل ادبیات داستانی (مجموعة پانزده جستار). انتشارات لقاء النور. تهران.

-        ریتر، هلموت. (1377). دریای جـان. تـرجمۀ عباس زریاب­خویی و مهرآفـاق بایبوردی. 2 جلد. انتشارات بین­المللی الهدی. تهران.

-        ریمون- کنان، شلومیث. (1387). روایت داستانی: بوطیقای معاصر. ترجمۀ ابوالفضل حری. نیلوفر. تهران.

-        شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1380). زبور پارسی. چ 2. آگه. تهران.

-     صارمی، سهیلا. (1386). مصطلحات عرفانی و مفاهیم برجسته در زبان عطار. 2 جلد. چ 2. انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران.

-        عطار، فرید­الدین محمد بن ابراهیم. (1386). مصیبت­نامه. مقدمه. تصحیح و تعلیقات: محمدرضا شفیعی­کدکنی. چ 3. سخن. تهران.

-        فروزانفر، بدیع­الزمان. (1389). شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فرید­الدین محمد عطار نیشابوری. زوار. تهران.

-        لینت­ولت، ژپ. (1390). رساله­ای در باب گونه­شناسی­روایت نقطۀ دید. مترجمان: علی عباسی و نصرت حجازی. علمی و فرهنگی. تهران.

-        نزهت، بهمن. (1391). «ترکیب ساختاری و درون­مایه­های عرفانی مثنوی مصیبت­نامة عطار». ادبیات عرفانی. سال 4. ش 7. صص 135- 159.

-        Chatman, Seymour. (1978). Story and Discourse. Cornell UP. Ithaca.

-        Genette, Gerard. (1980).Narrative Discourse.Translated by: Jane E. lewin. Cornell UP. Ithaca.

-        Scholes, Robert, Phelan, James & Robert Kellug. (2006). The Nature of Narrative. Oxford University Press. New York.

-        Rimmon-Kenan, Shlomith. (1989). Narrative Fiction: Contemporary Poetics. Routledge. London and New York.