نمادشناسی خلوت های نظامی در مخزن‌الاسرار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان

چکیده

یکی از برجسته‌ترین آثار زبان و ادب فارسی، مخزن‌الاسرار نظامی است که به‌عنوان متنی باز و تأویل‌پذیر قابل‌مطالعه و بررسی است. این اثر چنانچه از نام آن برمی‌آید و به بیان خود شاعر، مخزن اسرار و رموز الهی و حاوی مطالب و بخش‌هایی است که درک مفاهیم آن، جز با فراتررفتن از معنای ظاهری و کشف نمادها و بن‌مایه‌های کهن‌الگویی آن ممکن نیست. بخشی که نظامی در آن به توصیف دو خلوت خویش با دل و ثمرة آن پرداخته است، یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین بخش‌های مخزن‌الاسرار به‌شمار می‌رود. هدف از این پژوهش، نمادشناسی و تحلیل این بخش است که فهم درست و درک دقیق آن بسیاری از اسرار مخزن‌الاسرار را کشف می‌کند و در دستیابی به مفاهیم نمادین دیگر منظومه‌های شاعر، به مخاطب یاری می‌رساند. بنابر یافته‌ها و نتایج این پژوهش که به شیوة کتابخانه‌ای انجام شده است، خلوت‌های دوگانة نظامی، روایتگر وقایعی است که برای او روی می‌دهد و در آن با عناصر کهن‌الگویی و نمادینی چون بهشت، آنیما، دل، باد، پیر دانا، سایه، همچنین با نوزایی روحی و درونی حاصل از سرگذاشتن بر زانوی تفکر روبه‌رو می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Semiology of Nizami’s States of Seclusion in Makhzan al-Asrar

نویسندگان [English]

  • Hassan Shamiyan
  • Samaneh Jafari
Assistant Professor, Persian Language and Literature Department, Farhangian University
چکیده [English]

One of the most prominent works of Persian language and literature is Nizami’s Makhzan al-Asrar, which can be studied as an open source text. This work, as the name implies and as the poet declares, is the source of divine secrets and mysteries, and contains elements and sections that could be understood only by thinking beyond the surface meaning and discovering the archetypal symbols and themes. One of the most important and complex parts of Makhzan al-Asrar is the part that Nizami describes his two states of seclusion and their fruitful results. The purpose of this research is to analyze the symbolism of this part; a true and accurate understanding of which unravels many mysteries of Makhzan al-Asrar, on the one hand, and aids the audience to appreciate the symbolic concepts of other poems of Nizami, on the other hand. Findings of this library-oriented research reveal that the dual states of seclusion by Nizami unveil the real events which happened to him; through which he encountered archetypal symbols such as paradise, Anima, heart, wind, old-wise, shadow and the like, and experienced a spiritual and inner rejuvenation resulted from his deep musings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nizami Ganjavi
  • Makhzan al-Asrar
  • Dual states of seclusion
  • Process of psychic individuality
  1. قرآن کریم. (1349). ترجمه و تجمیع تفسیر از زین‌العابدین راهنما. چاپ کیهان. تهران.
  1. اوستا. (1370). گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. ج 1. مروارید. تهران.
  2. بهنام‌فر، محمد و مریم زمانی‌پور. (1391). «کوه و معانی نمادین آن در بیان عواطف عارفانه و عاشقانة مولانا در مثنوی». پژوهشنامة زبان و ادب فارسی. ش 10. صص 33-54.
  3. پالمر، مایکل. (1385). فروید، یونگ و دین. ترجمة محمد دهگانپور و غلامرضا محمدی. رشد. تهران.
  4. حاتمی، هادی. (1391). «سیمرغ در آثار مولانا». عرفانیات در ادب فارسی. دورة 4. ش 13. صص 47-62.
  5. حسینی، مریم. (1386-1387). «پری در شعر مولانا». فصلنامة علمی و پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا. ش 68-69. صص 1-21.
  6. خائفی، عباس و بهاره هوشیار. (1394). «نمادهای اسطوره‌ای در سایة نور عرفانی در هفت‌پیکر نظامی». ادبیات عرفانی و اسطوره­شناختی. دورة 11. ش 40. صص 165-207.
  7. دستگردی، وحید. (1318). «حکیم نظامی گنجوی (3)». ارمغان. ش 2. صص 73-80.
  8. زرین‌کوب، عبدالحسین. (1372). پیر گنجه در جست‌وجوی ناکجاآباد. سخن. تهران.
  9. سالاری، مصطفی و سید احمد حسینی کازرونی. (1393). «دنیا؛ نماد عالم ظلمت در عرفان اسلامی». عرفان اسلامی. دورة 11. ش 41. صص 13-34.
  10. ستاری، جلال‌الدین. (1380). «رموز قصه از دیدگاه روان‌شناسی». هنر و مردم. ش 109. صص 32-35.
  11. سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدودبن‌آدم. (1359). حدیقة‌الحقیقه. تصحیح مدرس رضوی. دانشگاه تهران. تهران.
  12. شوالیه، ژان و آلن گربران. (1384/1385/1387). فرهنگ نمادها. ج 2، 4 و 5. ترجمة سودابه فضایلی. چ دوم. جیحون. تهران.
  13. عامری، زهرا و مهین پناهی. (1394). «بازتاب نماد آینه در عرفان و اسطوره با تکیه بر بندهشن و مرصادالعباد». ادبیات عرفانی. دورة 7. ش 13. صص 143-174.
  14. عطار نیشابوری، شیخ فریدالدین. (1349). مصیبت‌نامه. تصحیح نورانی وصال. چ دوم. زوار. تهران.
  15. فخرالدین اسعد گرگانی. (1337). ویس و رامین. به اهتمام محمدجعفر محجوب. بنگاه نشر اندیشه. تهران.
  16. فلاح، غلام‌علی و همکاران. (1388). «تصویر دل در مخزن‌الاسرار». مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی. سال هفدهم. ش 65. صص 47-69.
  17. قلی‌زاده، خسرو. (1387). فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایة متون پهلوی. کتاب پارسه. تهران.
  18. لاهیجی، شمس‌الدین محمد. (1381). مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی. چ چهارم. زوار. تهران.
  19. منهاج سراج، عثمان‌بن‌محمد. (1343). طبقات ناصری. تصحیح و تحشیه و تعلیق عبدالحی جیبی قندهاری. انجمن تاریخ افغانستان. افغانستان.
  20. میرباقری فرد، سید علی‌اصغر و طیبه جعفری. (1389). «مقایسۀ تطبیقی سیر کمال‌جویی در عرفان و روان‌شناسی یونگ». ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا. سال دوم. ش 3. صص 163-195.
  21. نزهت، بهمن. (1388). «نماد نور در ادبیات صوفیه». مطالعات عرفانی. ش 9. صص 155-184.
  22. نظامی گنجوی، الیاس‌بن‌یوسف. (1380). مخزن‌الاسرار. با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی و به کوشش سعید حمیدیان. چ پنجم. قطره. تهران.
  23. نیک‌منش، مهدی. (1384). «داستان آفرینش؛ شرح تطبیقی-تحلیلی مخزن‌الاسرار». پژوهشنامة علوم انسانی. ش 45-46. صص 231-246.
  24. نیکوبخت، ناصر. (1386). شرح مثنوی مخزن الاسرار. چشمه. تهران.
  25. وافی‌ثانی، مریم و همکاران. (1395). «تداوم اندیشه‌های ایران‌شهری در مخزن‌الاسرار». جستارهای ادبی. ش 192. صص 79- 106.
  26. یاحقی، محمدجعفر. (1386). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. فرهنگ معاصر. تهران.
  27. یاوری، حورا. (1386). روان­کاوی و ادبیات. تهران. سخن.
  28. یونگ، کارل گوستاو. (1383). انسان و سمبل‌هایش. ترجمة محمد سلطانیه. چ چهارم. تهران. جامی.
  29. ـــــــــــــــــ . (1368). چهار صورت مثالی. ترجمة پروین فرامرزی. مشهد. آستان قدس رضوی.